ÁO DÀI VIỆT - MỘT BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA VIỆT NAM

Thứ năm - 11/03/2021 01:52

Tác giả: Hoài Hương

Theo dòng chảy của lịch sử, chiếc Áo Dài đã có nhiều thay đổi để phù hợp với từng giai đoạn của xã hội. Thế nhưng, dẫu thay đổi thế nào, Áo Dài vẫn luôn là biểu tượng của vẻ đẹp, văn hóa và là niềm tự hào của người Việt, và cho dù chưa có văn bản nào của Nhà nước mang tính chính thức, nhưng Áo Dài đã được xem là Quốc phục của Việt Nam.

Có lẽ  Áo Dài đã quá gần gũi với tâm thức người Việt, hễ nhắc đến Áo Dài thì ai cũng có một kỷ niệm đẹp về nó. Trong hồi ức các bậc cao niên, như các ông, bà, cha, mẹ, thuở mà Áo Dài gắn liền với đời sống thường nhật, người ta xem việc mặc Áo Dài như một chuyện bình thường như trang phục đời thường hôm nay. Còn bây giờ Áo Dài Việt như một lễ phục trong các sự kiện từ gia đình đến quốc gia và cả quốc tế, một trang phục gần như mặc định Áo Dài - Việt Nam.

Lịch sử Áo Dài Việt

Thật ra, không ai biết chắc Áo Dài bắt đầu hình thành từ đâu, vài nhà nghiên cứu cho rằng trang phục này lần đầu xuất hiện vào khoảng năm 38 - 42 SCN, và được Hai Bà Trưng mặc trong cuộc kháng chiến chống lại nhà Hán để giành độc lập cho Việt Nam. Ngược dòng thời gian tìm về cội nguồn, dựa trên những tài liệu, thông tin của những nhà văn hóa, nghiên cứu lịch sử, trên các di vật khảo cổ, mỹ thuật… khoảng 3.000 năm trước, hình ảnh chiếc Áo Dài với hai tà thướt tha, mềm mại, mỏng manh như cánh bướm bay trong gió đã xuất hiện trên những cổ vật như mặt trống đồng Ngọc Lũ, Hòa Bình, Hoàng Hạ, trên thạp đồng Đào Thịnh, trong một số tranh thờ …

Sử sách ghi chép rằng Áo Dài được giới thiệu vào năm 1774, khi đất nước bị chia cắt thành hai Đàng Trong- Đàng Ngoài, Chúa Trịnh- Chúa Nguyễn. Bắt nguồn từ áo Giao lĩnh, là kiểu dáng sơ khai nhất của Áo Dài Việt Nam. Áo Giao lĩnh còn được gọi là áo đối lĩnh, được may rộng, gồm bốn vạt, hai thân trước giao nhau mà không buộc lại, xẻ hai bên hông, cổ tay rộng, thân dài chấm gót. Chúa Trịnh ở Thăng Long- Hà Nội ra lệnh cho người dân mặc áo Giao lĩnh mang kèm với váy. Trong khi đó, ở miền Nam, chúa Nguyễn bắt dân chúng mặc áo Giao lĩnh với quần.

Theo các nhà nghiên cứu và những hiện vật tại các bảo tàng Áo Dài thì để tiện hơn trong việc lao động sản xuất của người phụ nữ, chiếc áo Giao lĩnh được may rời 2 tà trước để buộc vào với nhau, hai tà sau may liền lại thành vạt áo. Loại áo này thường may màu tối, được xem là chiếc áo mộc mạc, khiêm tốn mang ý nghĩa tượng trưng cho 4 bậc sinh thành của hai vợ chồng.

Thời Vua Gia Long, trên cơ sở áo tứ thân, áo ngũ thân xuất hiện. Loại áo này thường được may thêm một tà nhỏ để tượng trưng cho địa vị của người mặc trong xã hội. Giai cấp quan lại quý tộc thường mặc áo ngũ thân để phân biệt với các tầng lớp nhân dân lao động trong xã hội. Áo có 4 vạt được may thành 2 tà như áo dài, ở tà trước có thêm một vạt áo như lớp lót kín đáo chính là vạt áo thứ 5. Kiểu áo này được may theo phom rộng, có cổ và rất thịnh hành đến đầu thế kỉ XX.

 
5b3893735daodainam dinh lang viet xdns

Trong thời gian đô hộ của Pháp ở Việt Nam, chiếc Áo Dài đã "biến thiên", được cách tân theo văn hóa phương Tây du nhập vào Việt Nam, đặc biệt với Áo Dài nữ. Do học tại Trường cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, đầu thập niên 30 của thế kỷ XX, Cát Tường (Nguyễn Cát Tường, 1911 - 1946, quê  Sơn Tây), cùng với nhóm Tự Lực văn đoàn là người khởi xướng cho phong trào cách tân áo dài truyền thống. Ông đề ra phương châm: "Quần áo tuy dùng để che thân, song nó là tấm gương ngoài phản chiếu ra cái trình độ, trí thức của một đất nước".

Năm 1933, Áo Dài "Le Mur" ra đời, là kiểu áo dài cách tân đầu tiên họa sĩ Cát Tường tung ra, được lấy cảm hứng hoàn toàn từ chiếc váy của phương Tây với nối vai, tay phồng, cổ lá sen..., áo chỉ có hai vạt trước và sau, vạt trước dài chấm đât, áo được may ôm sát cơ thể, tay thẳng và có viền nhỏ. Khuy áo được mở sang bên sườn nhằm nhấn thêm vẻ nữ tính, đặc biệt những màu thâm, nâu, đen của áo dài truyền thống được thay bằng màu sắc sặc sỡ, tương sáng mặc kết hợp với quần trắng. Sau khi thịnh hành một vài năm, đến năm 1934, khi họa sĩ Lê Phổ cải tiến kiểu Áo Dài "Le Mur" theo cách dung hòa giữa váy phương Tây với áo tứ thân truyền thống, vạt áo được may dài, tay không phồng, cổ kín, nút bên phải áo, may ôm sát cơ thể, Áo Dài Việt Nam xưa này mặc với quần ống loe màu trắng, được phụ nữ Việt rất ưa thích suốt thời gian dài.

Áo Dài tay Raglan xuất hiện vào năm 1960 do nhà may Dung ở Đakao, Sài Gòn sáng tạo ra. Điểm khác biệt lớn nhất của Áo Dài tay Raglan là áo ôm khít cơ thể hơn, cách nối tay từ cổ chéo xuống một góc 45 độ giúp người mặc thoải mái linh hoạt hơn. Hai tà nối với nhau bằng hàng nút bấm bên hông.  Đây chính là kiểu Áo Dài góp phần định hình phong cách cho áo dài Việt Nam sau này.

Từ hơn nửa thế kỷ nay cái  Áo Dài cổ thuyền vẫn được quen gọi là “áo dài bà Nhu”, và được cho là do bà Ngô Đình Nhu thiết kế. Nhưng theo người mẫu trình bầy cái áo loại này đầu tiên thì câu chuyện không như vậy. Trong buổi trình diễn thời trang chính thức đầu tiên ở Sài Gòn vào ngày 31/3/1961, trong chương trình là buổi trình diễn thời trang áo dài chính thức đầu tiên của Việt Nam, tổng cộng 48 thiết kế khác nhau được trình diễn trước sự cổ cũ nồng nhiệt của khán giả, diễn viên điện ảnh Kiều Chinh trình làng một kiểu áo dài cách tân với họa tiết lạ mắt. Lần đầu tiên mặc một cái áo dài Việt Nam mà không có cổ và tay ngắn. Thời đó gọi là tay áo “trois quarts”, tức là ba phần tư. Những thông tin từ báo chí tiếng Anh đương thời (Theo báo St. Petersburg Times) cho biết  người thiết kế chiếc áo dài này là hai vợ chồng người Mỹ gốc Nhật: Ông Ken Uyemura, một nhà chế tác gốm sứ và thiết kế công nghiệp và bà Michiko, một nhà thiết kế thời trang chuyên nghiệp, đến Việt Nam vào năm 1957 theo một chương trình hỗ trợ kỹ thuật của Bộ Ngoại Giao Mỹ nhằm giúp phát triển sản phẩm thủ công mỹ nghệ địa phương để tiêu thụ trong nước và xuất khẩu.

Thập niên 70, 80 của thế kỷ trước, Việt Nam chuyển sang giai đoạn đổi mới, cũng là lúc du nhập làn sóng văn hóa Hippie với trào lưu “Sống hết mình”, Áo Dài được cách tân với các phiên bản ngắn hơn, chất liệu nhẹ, nhiều màu sắc sặc sỡ, nhiều họa tiết cây cỏ, hoa văn và hình học. Tà áo ngắn tới gối, thân rộng, cổ thấp và quần ống loe tới 60cm. Trào lưu này thịnh hành đến tận những năm 1990.

Áo Dài Việt Nam qua các thời kỳ có sự biến đổi với nhiều kiểu dáng, chất liệu từ hiện đại đến phá cách. Áo Dài còn được biến chuyển thành áo cưới, áo cách tân… Riêng Áo Dài nam thì gần như không có gì thay đổi, tuy có lúc có nơi cách tân hơi na ná áo của Ấn Độ hay của Tây Âu.
 Nhưng dù thế nào thì chiếc Áo Dài truyền thống của Việt Nam vẫn giữ được nét uyển chuyển, gợi cảm, kín đáo, trang trọng mà không trang phục nào mang lại được.

Quốc phục - Áo Dài - Tại sao không?

Áo Dài là trang phục dân tộc, vì nó được định hình dưới một thời kì lịch sử nhất định, nên nó mang trong mình những dấu ấn riêng. Không những thế, với địa vị xã hội đương thời, người mặc phải tuân thủ những quy tắc nghiêm ngặt về chất liệu, màu sắc, hoa văn, rồi còn nhiều nhiều những điều thú vị xung quanh chiếc áo xưa mà sử sách không hề đề cập tới, nhưng điều thú vị ấy nằm một phần ở hiện vật và qua lời kể những câu chuyện của các bậc cao niên, đó là nguồn sử liệu truyền miệng giá trị vô cùng.

Áo Dài xưa có cổ đôn cao để mang ý nghĩa tôn vinh những giá trị cao đẹp của nền xưa (cổ = xưa), áo nam giới có 5 nút bên hông tượng trưng “Nhân- Nghĩa- Lễ- Trí- Tín”, phụ nữ có 4 nút bên hông tượng trưng “Công- Dung- Ngôn- Hạnh”. Cổ áo đàn ông bao giờ cũng cao hơn cổ áo đàn bà, đểu là cổ đứng, với 5 khuy cài, đó là những nét cơ bản của áo xưa, tuy nhiên cũng có những trường hợp ngoại lệ. Vạt áo tuy có hai vạt dài xuống nhưng luôn sóng đôi mà không bao giờ chia rẽ ngược nhau khi gặp gió. Tất cả mang đầy đủ phẩm hạnh của con người Á Đông tiến bộ, vừa tao nhã vừa hùng dũng, vừa kín vừa mở, vừa linh hoạt mà không kém phần trang nghiêm.

Có thể thấy, trong bối cảnh hội nhập thế giới, việc bảo vệ chiếc Áo Dài nói riêng và di sản văn hóa của Việt Nam nói chung trở nên phức tạp và nhiều thách thức. Trong nhiều năm qua, rất nhiều cuộc hội thảo đã được tổ chức, đưa ra nhiều giải pháp nhưng tới nay, chúng ta dường như vẫn loay hoay trong việc đưa ra một chiến lược đúng đắn trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của Áo Dài. Nhiều người đặt vấn đề cần đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ cho Áo Dài Việt như một cách tự vệ trên thị trường quốc tế. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, đây là cách làm gần như không khả thi vì việc bảo hộ kiểu dáng thời trang gắn liền với những mẫu thiết kế, nhà thiết kế cụ thể, không thể áp dụng với một loại áo chung chung, và càng không thể áp dụng trên toàn cầu một cách chung chung.

 
nhi 3 1580743003841739660312

Một giải pháp khác được đưa ra là công bố Áo Dài là quốc phục. Trên thực tế, năm 2013, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã từng khởi động “Dự án chọn lễ phục Nhà nước”. Hội thảo được tổ chức rầm rộ ở khắp 3 miền, lấy ý kiến các nhà thiết kế, nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử. 100% nhất trí chọn Áo Dài làm lễ phục, nhưng sau 1 năm dự án đổ bể vì nhiều lý do.

Hy vọng trong thời gian tới sẽ có những hành động thiết thực, đi vào đời sống. Công nghiệp văn hóa là chủ trương lớn của Chính phủ nhằm phát triển sự nghiệp văn hóa, phát triển kinh tế trong văn hóa, phát triển thị trường văn hóa, Áo Dài là một phần không thể thiếu trong chiến lược xây dựng thương hiệu văn hóa quốc gia, trong phát triển kinh tế lâu dài, ổn định và bền vững. Giữ gìn vẻ đẹp của Áo Dài cần được xem là một chiến lược bảo vệ văn hóa dân tộc trong thời kỳ hội nhập.
H.H

Tổng số điểm của bài viết là: 6 trong 2 đánh giá

Xếp hạng: 3 - 2 phiếu bầu
Click để đánh giá bài viết

  Ý kiến bạn đọc

LỜI NGỎ

  Hội nhóm Quán Chiêu Văn là nơi dành cho những người yêu thích văn chương và viết lách lui tới giao lưu sinh hoạt và chia sẻ cùng nhau về sở thích. Thành viên tự nguyện tham gia, không phân biệt vùng miền, tuổi tác, giới tính, nghề nghiệp và vị trí công tác... Tất cả thành viên đều...

Thăm dò ý kiến

Bạn biết gì về Quán Chiêu Văn?

Thống kê
  • Đang truy cập14
  • Máy chủ tìm kiếm1
  • Khách viếng thăm13
  • Hôm nay1,305
  • Tháng hiện tại21,581
  • Tổng lượt truy cập2,916,452
Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây