SÔNG MÃ VỚI NHỮNG ĐIỆU HÒ

Chủ nhật - 13/12/2020 22:49
Tác giả: Trần Đức Tuấn 

Từ lâu, sông Mã đã trở thành dòng sông biểu tượng của xứ Thanh. Khởi nguồn từ Điện Biên, với tổng chiều dài 512 km, có lẽ khi đến Thanh Hóa, con sông đã hội tụ được khí thiêng của đất trời non nước, nên đã tạo nên một vùng đất địa linh nhân kiệt, hiếu học toàn tài, nơi phát tích của “ tam vương, nhị chúa” và hàng ngàn nhân tài kiệt xuất từ xa xưa cũng như hiện nay.

Theo giải thích của dân gian, sở dĩ người ta gọi là sông Mã vì dòng sông vào mùa mưa nước chảy xiết như con ngựa bất kham. Tuy nhiên trong thực tế Mã chính là âm chữ Hán để ghi tên thật: sông Mạ - 1 từ Việt cổ có nghĩa là Mẹ. Ở Lào, sông Mã được gọi là Nậm Mã với nậm nghĩa là sông nói chung thường dùng ở Miền Trung nước Lào.

Trong những năm chống Mỹ, sông Mã - núi Rồng xứ Thanh đã trở thành một trong những biểu tượng cho khát vọng giành tự do độc lập của dân tộc. Theo mệnh lệnh của Bác Hồ, tiếng gọi của Tổ quốc, quân dân Thanh Hoá đã làm sáng ngời khẩu hiệu thiêng liêng "sông Mã kiên cường, Lạch Trường dậy sóng", bắn rơi hàng trăm máy bay giặc Mỹ, tạo nên "những ngày đen tối nhất của không lực Hoa Kỳ", làm nức lòng cả nước, được bạn bè quốc tế khâm phục, ngợi ca.

Không chỉ nổi tiếng trong những năm đánh giặc, từ lâu sông Mã đã nổi tiếng với những điệu hò độc đáo có một không hai trên đất nước ta: Hò sông Mã. Qua quá trình lao động hàng ngàn năm của mình, nhân dân Thanh Hoá đã sáng tạo ra một hình thức sinh hoạt văn hoá dân gian độc đáo gắn với lao động riêng có ở xứ Thanh. Dường như Hò sông Mã với những lời ca truyền thống Dô tả dô tà (cùng nền văn minh sông Mã nổi tiếng mà tiêu biểu là trống đồng Đông Sơn và những chiến công của quân dân Hàm Rồng những năm đánh Mỹ) đã biến dòng sông từng chảy qua Tây Bắc, qua Lào trước khi về Thanh Hoá trở thành con sông riêng, biểu tượng riêng của sông núi con người xứ Thanh mà đồng bào cả nước đều mặc nhiên thừa nhận.
unnamed (6)

Hò sông Mã gắn liền với những chuyến đò dọc trên sông tự thuở xưa. Đây là một nghề hết sức nặng nhọc và nguy hiểm, bởi sông Mã hiền hoà những đoạn hạ lưu nhưng ở nơi thượng nguồn nhiều ghềnh đá, dòng sông thực sự là con ngựa bất kham, suốt ngày đêm gầm gào tung bờm trắng xoá, phăm phăm tung nước về hạ nguồn, nhất là vào mùa mưa. Những con thác như Cánh Tạng, Cánh Mớ, Cánh Kép thực sự là những cửa ải sinh tử thách đố thuyền bè qua lại, đặc biệt là thác Cánh Kép - con thác khét tiếng với vô số ghềnh đá hiểm trở. Vì thế các trai đò (người chèo đò) trên sông ngoài sự khoẻ mạnh, dũng cảm, khéo léo phải có trí thông minh và kinh nghiệm tuyệt vời. Gian khó là thế, hiểm nguy là thế, vậy mà từ trong sự vất vả gian nan đã hình thành một hình thức sinh hoạt văn hoá độc đáo là Hò sông Mã với những lời ca đằm thắm, khoẻ khoắn chứa chan sâu nặng ân tình để phối hợp với các động tác lao động, giúp họ vượt qua những vất vả hiểm nguy của con sông lắm thác nhiều ghềnh.

Đò dọc trên sông Mã gắn liền với một tập thể lao động. Nếu là đò to, đi xa cần đến 10 trai đò gồm 1 lái chính, 1 lái phụ và 8 người chia 2 ca thay nhau chèo chống. Đò nhỏ đi gần chỉ cần 5 người gồm 1 lái chính và 4 chèo:
Kể từ trên bến ra khơi
Anh tài đạp lái, bốn anh em tôi cầm chèo
Hò sông Mã với hơn chục làn điệu có quy định hẳn hoi gắn với quá trình lao động trên một con đò. Mở đầu là điệu Hò đẩy thuyền khi con thuyền được hạ thuỷ lần đầu tiên:
Thuyền tôi vừa mới đóng xong
Chúc ông chính chủ buôn trăm bán nghìn.

Cũng như những điệu hò gắn với lao động khác ở khu vực Miền Trung, đa phần hò sông Mã gắn với nhịp Xướng - Xô, mở đầu là một câu Xướng của người bắt cái và tiếp theo là câu đồng thanh phụ hoạ của mọi người. Có thể xem mỗi câu Xướng như là một hiệu lệnh để các trai đò cùng thực hiện động tác lấy đà, sau đó họ vừa hát câu Xô vừa chống sào đẩy thuyền tiến lên phía trước.

Trong các làn điệu Hò sông Mã có: Hò rời bến, Hò đò ngược, Hò mắc cạn, Hò vác thuyền, Hò ru ngủ, Hò làn ai, Hò đường trường, Hò niệm Phật…với những nhịp ngắn dài khác nhau gắn với từng tình huống xảy ra trên sông mà mỗi con đò có thể gặp phải khi tham gia thuỷ trình. Như khi Hò mắc cạn, Hò vượt thác thì tiếng Xô thường ngắn gọn, gấp gáp, khi Hò làn ai, Hò niệm Phật thì dàn trải mênh mang…

Sự hấp dẫn của hò sông Mã là giai điệu luôn hoà với tiếng giậm chân của các trai đò cùng một nhịp. Tuỳ thuộc vào mỗi khúc sông, từng thời điểm khác nhau và yêu cầu của chuyến đi mà các trai đò dùng các nhịp linh hoạt khác nhau để
điều chỉnh vận tốc của con thuyền.


Hò sông Mã rất phong phú về các lời ca. Nhiều trường hợp, câu hò được tức cảnh sáng tác tại chỗ, cũng có khi những câu hò được lẩy từ Truyện Kiều, các truyện thơ, ca dao dân gian… Không chỉ các trai đò, khách đi đò và đôi khi cả người dân ven sông (thường là các cô thôn nữ ra bến giặt giũ, chao cỏ) cũng có thể tham gia diễn xướng. Vì thế, cùng một giai điệu, song hò sông Mã có muôn vàn lời ca:
- Trai đò: Vắng em chỉ một phiên đò
Trầu ăn không có, chuyện đò thì không
- Khách đò: ở nhà cha mắng mẹ hò
Em đi đò dọc em không muốn về.

Trên các chuyến đò xưa, việc gặp nhau, mến nhau qua tiếng hát câu hò giữa trai đò và khách, giữa khách với nhau không phải là chuyện hiếm và đã có không ít đôi nên vợ nên chồng. Rồi cũng có khi không biết mặt, biết tên nhưng quen tiếng hát của nhau mà mỗi lần đến đó, đò lại đi chậm lại để hát với nhau vài lời, làm rộn lên cả một khúc sông:
- Trai đò: Thuyền anh thấp thoáng bên sông
Thấy cô ngồi bến đứng trông anh về
- Cô gái bên sông: Bóng trăng em ngỡ bóng đèn
Bóng nước em ngỡ bóng thuyền anh lên

Ngoài hò ban ngày còn có hò ban đêm. Ban đêm trên mặt sông tĩnh lặng, tiếng hò tha thiết nghe càng lôi cuốn hơn, vang vọng vào cả các thôn làng ven bờ sông Mã. Giữa sóng nước trời đất mênh mông, các điệu hò đêm chủ yếu là Hò làn ai để giãi bày những nỗi niềm tâm sự riêng tư về số phận, cuộc đời:
Nước non lận đận một mình
Thân cò lên thác xuống ghềnh bấy nay
Ai làm cho bể kia đầy
Cho sông kia cạn, cho gầy cò con.

Rồi mỗi khi gặp đền thờ miếu mạo ven bờ thì có Hò làn văn, qua cảnh chùa chiền thì có Hò niệm Phật để cầu xin cuộc sống gặp nhiều may mắn, bán buôn được thuận lợi, cho chuyến đi được mát mái xuôi chèo, bởi dòng sông Mã đâu phải lúc nào cũng hiền hoà êm ả?

Đi đò dọc trên sông Mã xưa, sự hút khách giưã các chủ đò không chỉ bằng giá cả, bằng tay nghề chèo vững mà còn cả bằng lời ca. Đò nào có nhiều trai đò hát hay thì sẽ được nhiều người đi hơn. Để rồi kết thúc một chuyến đò, khách đi vẫn còn vương vấn mãi những câu hát tình tứ, khoẻ khoắn say đắm lòng người:
- Trông lên phố chợ cao cao
Miệng khoan tay bắt lái vào cho mau
Dô ta dô tà dô ta oa oa a dô ta dô tà
- Hỡi cô con gái nằm đò
Mận xanh ăn vậy, đừng chờ đào non
Là dô dô huầy là dô dô huầy.

Có thể nói, Hò sông Mã là hình thức sinh hoạt văn nghệ đặc sắc của cư dân sông Mã Thanh Hoá. Khởi đầu từ lao động, tiếng hò tạo nên niềm phấn khích, trở thành sợi dây gắn kết tất cả mọi người. Những lời ca khoẻ khoắn, mộc mạc của những chàng trai cô gái xứ Thanh, chân thật giản dị mà rất đỗi chân tình. Hò sông Mã vừa thể hiện một đời sống tinh thần phong phú vừa thể hiện tinh thần đoàn kết chinh phục tự nhiên của con người.

Bình dị mà hùng dũng như người Thanh Hoá, dòng sông Mã ngàn năm nay vẫn “gầm vang khúc độc hành” lặng lẽ chảy về xuôi, lưu trong mình bao chứng tích một thời về những điệu hò đằm thắm quê Thanh.

 

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá

Click để đánh giá bài viết

  Ý kiến bạn đọc

LỜI NGỎ

  Hội nhóm Quán Chiêu Văn là nơi dành cho những người yêu thích văn chương và viết lách lui tới giao lưu sinh hoạt và chia sẻ cùng nhau về sở thích. Thành viên tự nguyện tham gia, không phân biệt vùng miền, tuổi tác, giới tính, nghề nghiệp và vị trí công tác... Tất cả thành viên đều...

Thăm dò ý kiến

Bạn biết gì về Quán Chiêu Văn?

Thống kê
  • Đang truy cập3
  • Hôm nay1,026
  • Tháng hiện tại19,257
  • Tổng lượt truy cập2,786,980
Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây