TRÒ CHƠI TÓ MÁ LẸ NGÀY XUÂN

Thứ ba - 12/01/2021 02:10
Tác giả: Hồng Vân

Vào mùa xuân, khi những non xanh đại ngàn khoác lên mình những tấm áo muôn màu sắc hoa, trắng tinh khôi màu mận mơ, phớt hồng sắc đào, màu trắng e ấp pha chút hồng mùi thơm dìu dịu của hoa ban loài hoa ban đặc trưng vùng Tây bắc. Chắc chắn các bạn sẽ có dịp được hòa mình trong không khí sôi nổi của hàng loạt những trò chơi dân gian truyền thống đặc sắc ngày Tết của đồng bào dân tộc, khám phá trải nghiệm để thêm hiểu hơn về đời sống văn hóa tinh thần phong phú của dân tộc Thái miền Tây Bắc.

Trò chơi Tó má lẹ, “Tó” trong tiếng Thái nghĩa là “Chọi”, má lẹ là một loại hạt quả của loài cây dây leo trong rừng. Không biết trò chơi có từ bao giờ nhưng theo các bài thơ câu chuyện dân gian lưu lại bằng văn tự chữ Thái cổ, các cụ già trong bản kể lại như này; Ngày xưa, các cô thiếu nữ trẻ đi lấy củi trong rừng xa, khi dừng chân nghỉ lấy sức, chợt nghe có tiếng quả tách vỏ, rồi tiếng hạt rơi vào mặt vách đá, tiếng hạt búng vào nhau nghe lách cách, lách cách vui tai, các cô thiếu nữ vui vẻ nhặt hạt quả bỏ vào klếp mang về. Ban đầu họ rủ nhau chơi rồi các bà các mẹ cũng muốn chơi, xin chơi cùng. Trò chơi tó má lẹ thu hút các chị em phụ nữ chơi nhiều hơn nam giới. Mỗi khi công việc nương rẫy mùa vụ hoàn thành, họ lại rủ nhau mang hạt má lẹ ra chơi để xua đi những vất vả, mệt mỏi. Tiếng hò reo vui mừng, tiếng thở dài tiếc nuối vì chọi trượt má lẹ đội bạn... làm cho mọi người thêm niềm vui, tiếng cười khỏe khoắn. Trò chơi tó má lẹ được lan rộng dần từ bản này sang bản kia, từ nơi này sang nơi khác, từ đời xưa lưu truyền đến ngày nay và trở thành một trò chơi khá phổ biến trong cộng đồng dân tộc Thái Tây Bắc .


Bà nội tôi kể lại, muốn chơi má lẹ giỏi phải có hạt quả má lẹ tốt. Cây má lẹ chỉ mọc trong những cánh rừng sâu rừng già, chọn được hạt má lẹ ưng ý thì chơi mới “Oi” nhiều, người chơi má lẹ giỏi chứng tỏ rất khéo léo, giỏi giang và luôn gặp nhiều điều may mắn. Bất cứ trò chơi nào của dân tộc Thái đều mang tính cộng đồng rất cao, điều này thể hiện rõ ở mọi trò chơi thu hút được nhiều người, nhiều lứa tuổi tham gia chơi không phân biệt gái trai già trẻ hay giàu nghèo , mọi người cứ thế tụ tập thành nhóm với nhau đông đúc, ai nấy cũng đều hứng khởi say xưa trổ tài chơi.
 
to ma le 23

Quả mák lẹ là loại quả dẹt có vỏ cứng có hình dáng và kích cỡ như quả của cây phượng vĩ, mỗi quả má lẹ có 4-5 hạt. Má lẹ có hai loại là má lẹ káy và má lẹ quai, “ káy” trong tiếng Thái nghĩa là con gà, quả má lẹ káy nhỏ hơn kích thước hạt cũng vì thế mà bé hơn nhưng hạt má lẹ káy dẹt tròn đều, “quai” nghĩa là con trâu, quả má lẹ quai thì dóng to dài, hạt cũng to hơn nhưng hình dáng hạt không tròn đều lắm. Hạt má lẹ mang ở rừng về có lớp lông vàng mịn, cạo sạch lớp lông mịn phủ ngoài hạt má lẹ ra được hạt má lẹ có vỏ nâu hoặc đen bóng, những hạt méo mó hoặc hình không đẹp thì để làm thuốc chứ không để dành chơi hoặc thi đấu bao giờ. Chơi tó má lẹ, các bà các chị thường chọn hạt má lẹ có hình tròn đều, bán kính trên dưới 4cm dày chắc, cầm nặng tay. Người tó má lẹ sành, chơi giỏi thường chọn và giữ cho riêng mình hạt má lẹ to dày, chắc nịch nặng tay có độ bóng đẹp để làm cái khi chơi mới hay thắng, luôn gặp may.

Chỗ chơi má lẹ rất dễ tìm, đơn giản là bãi đất phẳng, sân rộng sạch sẽ hoặc chơi ngay dưới gầm sàn. Cách chơi tó má lẹ cũng không khó lắm, xong yêu cầu người chơi cần có sự khéo léo, tính kiên trì bền bỉ và tính đoàn kết tinh thần đồng đội cao. Sân chơi tó má lẹ được kẻ làm 3 vạch : Vạch thứ nhất được kẻ ở đầu sân là vạch xuất phát (chỗ đứng của người chơi). Vạch thứ hai cách vạch xuất phát ít nhất là 3m là vạch để người chơi đánh dấu điểm đánh, và vạch thứ 3 cách vạch thứ 2 khoảng 1m hoặc ngắn hơn tùy theo người chơi giỏi hoặc thi đấu. Số lượng người chơi từ 2 người trở lên, người chơi, đội chơi càng đông thì càng vui, nếu thi đấu theo đội mỗi đội tối đa 7 người chơi.

Bác cả, anh trai mẹ tôi là một người chơi má lẹ giỏi nhất vùng ngày ấy, nhờ có tài bắn má lẹ giỏi mà làm say lòng bao cô gái, bác dâu tôi ngày trẻ là cô gái xinh đẹp khéo tay nhất vùng, khiến bao chàng trai say đắm thầm thương trộm nhớ, vì trót lời thách đố thi đấu trong chơi tó má lẹ mà phải lòng bác trai tôi. Cứ mỗi lần kể về chuyện tình yêu ngày trẻ, hai bác lại tủm tỉm cười. Có lẽ nào hạt má lẹ văng vào nhau lách cách cũng như những tâm tư thầm kín đôi trai gái trao nhau, hạt má lẹ cũng trở thành “bà mối” mát tay se duyên cho những đôi trai gái nên vợ thành chồng. Đến bây giờ, hai bác tóc đã điểm màu sương mỗi khi bản hay xã cử đội thi đấu tó má lẹ vẫn xung phong tham gia thi đấu và giành giải cao.

 
s(9867)

Khi trò chơi Tó má lẹ được sở văn hóa công nhận là một trong những môn thi đấu, một số nơi có những cách chơi khác nhau nhưng cơ bản vẫn là theo bốn bước chơi, chỉ khác lần chơi mà thôi. Khi chơi tó má lẹ, người chơi má lẹ chơi theo lần lượt các bước chơi như sau: Bước một gọi là “Hùa kháu xùng” nghĩa là đầu gối cao, ở bước nàyngười chơi đứng thẳng, một chân co đầu gối đặt má lẹ lên đầu gối dùng ngón tay cái bật má lẹ bật má lẹ sao cho trúng má lẹ đội bạn hoặc qua đích theo vạch đích quy định. Bước chơi thứ hai “Lai kháu” nghĩa là người chơi ở vạch quy định , ngồi xổm để má lẹ trên đầu gối người cúi khom dùng ngón tay trỏ bậtmá lẹ. Bước chơi thứ ba là “ Tựp phák” người chơi đặt má lẹ lên mu bàn chân, vừa nhảy vừa dùng chân dồn lực bật cho má lẹ văng. Bước chơi thứ tư là “Lai lìn” người chơi đặt má lẹ trước vạch chuẩn dùng tay bật má lẹ sao cho má lẹ văng vào má lẹ đội bạn hoặc vạch đích. Cả bốn bước chơi trên người chơi bật má lẹ sao cho trúng má lẹ đội bạn hoặc văng qua vạch đích quy định xa hơn là “Oi” (thắng) . Người nào vượt qua được cả bốn bước chơi trên “Oi” nhiều lần là người thắng cuộc.

Trò chơi Tó má lẹ còn lưu truyền cho đến ngày nay, cứ mỗi dịp vào ngày nghỉ lễ nghỉ Tết, hay những dịp sinh hoạt cộng đồng, lễ mừng cơm mới, hay lên nhà mới mọi người cũng đều thi trổ tài chơi tó má lẹ, trên các sân nhà văn hóa bản, hay trong khu chợ người dân tộc Thái cũng gặp các bà các chị vừa trông hàng vừa chơi tó má lẹ. Tó má lẹ là dịp để bà con dân bản cùng nhau gặp gỡ vui chơi, đem lại niềm vui tiếng cười sau một năm lao động vất vả, và để cùng nhau tưởng nhớ cội nguồn dân tộc, cầu mong một năm mới bình an mọi người mạnh khỏe, tiết trời thuận lợi, vạn vật sinh sôi, mùa màng bội thu…

Tó má lẹ chơi vào ngày Tết đã trở thành nét văn hóa truyền thống độc đáo của cộng đồng người dân tộc Thái Tây Bắc. Người Thái quan niệm rằng khi chơi tó má lẹ ngày Tết, đầu xuân năm mới cầm trong tay hạt má lẹ được truyền hơi ấm nguồn năng lượng dồi dào, khi hạt má lẹ văng đi làm lan tỏa phép nhiệm màu cầu mong năm mới với nhiều vận may mới, ấm no vàhạnh phúc. Một mùa xuân mới đang về trên khắp các bản làng Tây Bắc, những cánh hoa đua nở như như tô thêm vẻ đẹp của miền quê sơn cước đầy vẻ đẹp bí ẩn, đam mê và quyến rũ gọi mời du khách thập phương.

H.V

Tổng số điểm của bài viết là: 4 trong 1 đánh giá

Xếp hạng: 4 - 1 phiếu bầu
Click để đánh giá bài viết

  Ý kiến bạn đọc

LỜI NGỎ

  Hội nhóm Quán Chiêu Văn là nơi dành cho những người yêu thích văn chương và viết lách lui tới giao lưu sinh hoạt và chia sẻ cùng nhau về sở thích. Thành viên tự nguyện tham gia, không phân biệt vùng miền, tuổi tác, giới tính, nghề nghiệp và vị trí công tác... Tất cả thành viên đều...

Thăm dò ý kiến

Bạn biết gì về Quán Chiêu Văn?

Thống kê
  • Đang truy cập10
  • Hôm nay1,305
  • Tháng hiện tại21,617
  • Tổng lượt truy cập2,916,488
Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây